گل محمدی

نام محلی: گل محمدی، گل سرخ، گل گلاب، سرخ صد پر، ورد احمر(۴)

نام علمی:Rosa damascene L. (4)

نام انگلیسی:Damask rose

خانواده: Rosaceae(3)

گونه های دارویی: R.centrifolia, R.alba, R.moschata(5)

مناطق پوشش گیاه: در مناطق مختلف کشور رویش دارد.(۵)

گیاهشناسی: گل محمدی گیاهی دائمی(چند ساله) و درختچه ای خزان کننده یا نیمه سبز است و بندرت در بین آنها گونه همیشه سبز یافت می شود که توان زندگی بالای ۵۰ سال را داراست.

گل محمدی از نوعی دو رگه ثابت Rose gallica و Rose canina می باشد. عده ای نیز آن را یک دو رگه ثابت Rose gallica  و Rose moschata می دانند.

از ۵۰۰۰ واریته شناخته شده از این جنس، تنها تعداد معدودی از آنها معطر می باشند و بین گونه های معطر گل محمدی از نظر عطر، اختلاف مشاهده می گردد. حتی اختلاف در عطر واریته های معطر نیز دیده می شود.

بین ژنوتیپ های این گیاه از نظر عملکرد گل، قابلیت تکثیر، ریشه زایی قلمه و واکنش به خشکی تنوع بالایی مشاهده شده است. ژنوتیپ های گل محمدی از لحاظ اکثر صفات دارای تنوع و اختلاف های قابل ملاحظه ای می باشند که این موضوع می تواند مبنایی برای گزینش کلن و دورگ گیری در جهت بهبود صفات اقتصادی مانند میزان اسانس، عطر و عملکرد گل گردد.

تنوع های ژنتیکی موجود نشان می دهد احتمالاً ایران مرکز تنوع ژنتیکی گل محمدی است و برای اصلاح ارقام با ویژگی های خاص، دارای توان بالقوه زیادی می باشند. گل محمدی دارای یک مرکز پیدایش اولیه بوده که از آن مرکز به سایر نقاط دنیا برده شده است و این تنوع ها ژنتیکی نشان می دهد که منشاء اولیه گل محمدی، ایران و کوهپایه های مناطق مرکزی کشور است.

با توجه به تنوع فراوان در بین توده های بومی گل محمدی در کشور ضرورت دارد پیش از نابود شدن این ذخایر ژنتیکی ارزشمند به صورت های مختلف نسبت به شناسایی ذخایر ژنتیکی گل محمدی و شناسنامه دار کردن آن اقدام گردد و سپس از این ذخایر برای اصلاح و بهبود ارقام گل محمدی استفاده نمود.(۲)

مورفولوژی گل محمدی

اندام های رویشی

ریشه

گیاهان بالغ دارای ریشه های وسیع و توسعه یافته هستند. سرعت رشد و گسترش ریشه به نوع خاک و عمق کشت بستگی زیادی دارد.

ساقه

ساقه ها دارای شاخه های گل دهنده تیغ دار، استوانه ای شکل، ایستا، پرشاخه، منشعب و بدون شیار هستند که ارتفاع آن تا دو متر هم می رسد که در ارقام خودرو این تا حدود ۲ تا ۵/۲ متر هم می باشد. ساقه ها معمولاً دارای خارهای قلاب مانند (سرعصایی)، محکم و متعدد، گاهی مخلوط با کرک های موی ریش مانند و غده دار می باشند که معمولاً بر روی ساقه های جوان بیشتر است. بعضی از ژنوتیپ های گل محمدی فاقد خار می باشند.

رشد گیاه در ابتدای فصل و از مرحله رویشی ساقه ها تا شش هفته بعد از آن با سرعت قابل توجهی انجام می گیرد.

 

برگ

برگها متناوب و به صورت مرکب (شانه ای) است و از هفت تا نه برگچه متقابل و یک برگچه انتهایی تشکیل شده است. برگچه ها بیضوی و پهن، به طول ۲ تا ۶ سانتی متر بوده و حاشیه آنها دندانه دا است. سطح فوقانی برگ ها صاف، سبز و بدون کرک و سط تتانی برگ ها سبز کم رنگ است. در محل اتصال دمبرگ اصلی به ساقه گوشوارک غشایی مشاهده می شود.(۱ و ۲)

گیاهان در ابتدای فصل رشد پس از حدود ۴ هفته دارای برگ های جوان می شوند. بنابراین برگ ها از ابتدا تا انتهای فصل رشد تشکیل شده و کوتاهترین طول دوره زندگی را دارند. طول دوره زندگی برگ ها بین ۱ تا ۴ ماه می باشد. مرحله رشد رویشی تا هفته ششم به طول می انجامد. هر ه برگ ها بزرگ و دارای خار بسیار باشند عملکرد اسانس کاهش می یابد.رگبرگ های در پشت برگ مشخص است. دمبرگ های خزی و نمدی که ا کرک های غده ای پوشیده شده و تا انتهای جام گل کشیده می شود.(۲)

 

اندام های زایشی گل

گل ها به شکل منفرد، صورتی خوشرنگ (صورتی روشن یا سفید)، دو ردیفی، گل آذین دیهیم، دمگل کرک مویی- کرک غده دار یا خاردار است. رشد زایشی از هفته ششم با ظهور جوانه های گل بر روی ساقه های سال جاری شروع که هفته هشتم گل ها ظاهر می شوند. مرحله گلدهی گیاه به طور متوسط ۱۰ تا ۱۲ هفته پس از آغاز فصل رشد که همزمان با پایان زمان هرس زمستانه می باشد، انجام می گیرد. در اکثر مواقع تعداد گل های تشکیل دهنده بستگی به فصل داشته اما در اصل صفتی است که بیشتر به کولتیوار (رقم) بستگی دارد.(۲)

کاسبرگ ها ساده یا دارای دندانه های شانه ای، ریزان یا پایا، در طول گلدهی برگشته و در سطح پشتی با کرک های مویی می باشند. کاسبرگ ها به تعداد ۵ عدد که حداقل سه تای آنها دارای زوائد بزرگی در لبه ها هستند.(۲ و ۶)

گل محمدی به طور متوسط دارای ۳۳ گلبرگ صورتی مشابه و یک دست که در اوائل صبح شروع به ظاهر شدن می نمایند. گل محمدی با گلبرگ های با رنگ گل سفید، قرمز و بنفش نیز وجود دارد. بیشترین میزان اسانس و مواد معطره در سلول های بافت پارانشیم گلبرگ ذخیره می گردد. بنابراین هر چه تعداد گلبرگ ها بیشتر باشد، عملکرد اسانس افزایش می یابد و هرچه نهنج کشیده باشد عملکرد اسانس کاهش می یابد.

پرچم ها زرد رنگ به تعداد ۱۰۰ عدد در ترکیب گل وجود دارند. وضعیت بینابینی از پرچم و گلبرگ مشاهده می شود یعنی در تعدادی از گلبرگ ها یک تا خوردگی وجود دارد که در رأس این تاخوردگی یک بساک کامل دیده می شود. مادگی گل ها دارای برچه های جدا از هم، براکته ها کم و بیش نیزه ای شکل و کاسبرگ ها برگشته هستند.

انواع گل محمدی در ایران در بهار گل تولید کرده و تنها یک نوبت در سال گل دهی می کنند. تولید گل از طریق توانایی جوانه زدن غنچه ها و تبدیل آنها به غنچه های شکفته شده تعیین می شود. اندازه و تعداد گل در گیاه بستگی به سن گیاه، حاصل خیزی خاک و شرایط آب و هوایی دارد. در اندازه گیری های به عمل آمده متوسط وزن گل ۲ گرم و میانگین تعداد گل باز در بوته حدود ۷۰ عدد می باشد.

علاوه بر سهم ژنوتیپ با توجه به تأثیر عوامل مختلف نظیر ارتفاع محل، عناصر غذایی خاک و درجه حرارت محیط بر تشکیل آنتوسیانین ها، انتظار می رود تنوع در شدت رنگ گل محمدی دیده شود.(۲)

میوه:

میوه آن پس از ریزش گلبرگ ها ایجاد می شود. میوه ها گوشتی، گرد به صورت کوزه به طول ۵/۲ سانتی متر می باشند که در داخل برجستگی کوزه ای شکل، ریش دار و قرمز است. شکل عمومی کوزه واژ   تخم مرغی است که بر روی دمگل قرار گرفته است. رنگ میوه ابتدای تشکیل، سبز و به تدریج به نارنجی خوش رنگ تبدیل می شود. با رسیدگی کوزه رنگ آن عنابی شده و سطح صاف و صیقلی آن چروکیده می شود در پایان رسیدگی بافت گوشتی میوه کاذب شل می شود. رنگ های زرد و سیاه در کوزه ی دیگر رزها مشاهده می شود. از نظر اندازه کوزه مشاهدات نشان می دهد که مانند بقیه میوه ها، میوه گل محمدی هم در شرایط مساعد با حفظ رنگ و شکل عمومی می تواند اندازه ی چندین برابر معمول داشته باشد.

در داخل کوزه به طور متوسط ۳ عدد میوه وجود دارد که این میوه ها دیواره محکمی دارد میانگین تعداد آن با توجه به رقم متفاوت می باشد. در کنار این میوه ها زوائد کرکی خشن در داخل کوزه به وفور دیده می شود. در صورت شکسته شدن میوه ها تعدادی بذر به رنگ کرمی مشاهده می شود. این بذرها معمولا دارای خواب هستند و برای جوانه زنی خواب بذر باید با تیمارهای فیزیکی مانند ساییدن و آب جوش و تیمارهای شیمیایی مانند اسید سولفوریک شکسته شود.(۲)

مواد موثره: اسانس(سیترانلول، ژرانیول، اوژنول، سیترال، نرول و فارنرول و ….)، تانن

گلهای گل محمدی اوی اسانس هستند. مقدار اسانس بستگی به شرایط اقلیمی مل رویش و همنین واریته گیاه داشته و بین ۰۱/۰ تا ۰۳/۰ درصد متفاوت است. مهمترین اجزا تشکیل دهنده اسانس را سیترانلول، ژرانیول، اوژنول، سیترال، نرول و فارنرول تشکیل می دهد.(۱)

ترکیب های شیمیایی مؤثر در درمان سرطان:

benzaldehyde, kaempferol

limonene, lycopene

beta_sitosterol, zeaxanthin

chlorogenic acid, geraniol

benzaldehyde, eugenol

quercetin, alpha-pinene

beta-sitosterol, carvone

chlorogenic acid, cinnamaldehyde, eugenol

geraniol

methyl- eugenol, ectolinarigenin(6)

 

خواص دارویی(طب سنتی): مقوی و فرح آور، مسهل، مسکن صفرا و بلغم، رفع خونروی از سینه و قطع اخلاط، رفع خفقان گرم، برطرف کننده ضعف قلب و اسهال های گرم، رفع سردرد گرم و چشم و گوش درد، تقویت دندان و لثه، بهبود زخم های دهانی، نافع در ورم مقعد، رفع جوش و التیام دهنده زخم ها، مفید در تحلیل ورم های گرم و شکستگی اعضا، قطع عرق و رفع بدبویی آن، مقوی دهانه معده، رفع عوارض حادث از زکام و خونروی سینه، خشونت سینه، رفع درد معده و روده ها، دلپیچه سرد و گرم، درد کبد و طحال، تقویت دماغ، حواس، ایجاد نشاط، تقویت دل، رفع خماری، بی هوشی(۷)

مهم ترین اثرات گزارش شده (گلبرگ ها و گلاب): ضد اسهال، ضد التهاب، افزایش دهنده ی میل جنسی، ضد کرم آسکاریس، قابض، ضد نفخ، مقوی قلب، خلط آور، ملین، مسهل، مقوی معده، مقوی اعصاب، ضد کرم، ضد زخم و اشتها آور(۴)

اندام مورد استفاده دارویی: گلبرگ(۵)

اشکال دارویی: دمکرده، تنتور، غرغره، روغن، پودر، عرق (۳)

فراورد های دارویی موجود در بازار عبارتند از: قرص اتریفل(۳)، گلقند

تداخلات دارویی: امکان تشدید اثرات داروهای آرامبخش و ضد افسردگی در صورت مصرف همزمان

منع مصرف و ملاحظات: گلبرگ، گلاب و اسانس گل سرخ بدون عارضه جانبی در حد مصرف دارویی و خوراکی.(۴)

طریقه مصرف:۵ تا ۱۰ گرم پودر گلبرگ همراه با مایعات مختلف یا عسل، دمکرده ۳۰ گرم از گلبرگ در آب جوش و مصرف  روزانه ۲ الی ۳ فنجان، استفاده از ۳ میلی لیتر تنتور ۳ بار در روز(۳)

 

نوشته توسط حوریه رئیسی- ارشد گیاهان دارویی

منابع

  1. امید بیگی، ر. ۱۳۸۹٫ تولید و فرآوری گیاهان دارویی. بی تا، انتشارات آستان قدس رضوی، جلد چهارم، ۴۲۳ صفحه.
  2. ثابتی، ع. ۱۳۹۴٫ زراعت گل محمدی. انتشارات آموزش و ترویج کشاورزی. ۱۲۰ صفحه.
  3. جعفری و همکاران. ۱۳۹۰٫ راهنمای جامع و مصور خواص و کاربرد گیاهان دارویی. انتشارات سخن گستر. ۲۰۴ صفحه.
  4. صالحی سورمقی، م. ۱۳۸۹٫ گیاهان دارویی و گیاه درمانی. انتشارات دنیای تغذیه. جلد دوم. ۳۷۷صفحه.
  5. کریمی، ه. ۱۳۸۸٫ فرهنگ رستنی های ایران. نشر علم کشاورزی ایران. جلد دوازدهم. ۵۶۹ صفحه.
  6. معاونی، پ. ۱۳۸۸٫ گیاهان دارویی. انتشارات دانشگاه آزاد واحد قدس. جلد دوم. ۲۲۵۳ صفحه.
  7. میرحیدر، ح. ۱۳۸۵٫ معارف گیاهی. دفتر نشر فرهنگ اسلامی. جلد سوم. ۵۳۲ صفحه.

 

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.